E-ticaretin hızla büyümesi, ürün güvenliği sisteminde kamu otoritelerinin rolünü daha stratejik hale getiriyor. Çevrim içi platformlarda satışa sunulan ürünlerin mevzuata uygun, güvenli ve izlenebilir olması; tüketicilerin korunmasının yanı sıra adil rekabetin desteklenmesi, yerli üretimin haksız rekabete karşı korunması ve piyasa gözetimi ve denetimi kapasitesinin güçlendirilmesi açısından da kritik önem taşıyor.
Ticaret Bakanlığı Ürün Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürü Hakkı Karabörklü ile e-ticarette ürün güvenliği alanında kamu otoritesinin rolünü, dijital piyasalarda denetim kapasitesinin neden güçlendirilmesi gerektiğini, AB mevzuatıyla uyum sürecini ve proje kapsamında geliştirilecek yapay zekâ destekli yazılımın piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) sistemine sağlayabileceği katkıları değerlendirdik.
Hakkı Bey, öncelikle, Ticaret Bakanlığı bünyesindeki görevinizi ve Ürün Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğünün ürün güvenliği sistemi içerisindeki temel sorumluluklarını kısaca tanıtabilir misiniz?
Ticaret Bakanlığında Ürün Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürü olarak görev yapmaktayım.
Genel Müdürlüğümüzün görevi, AB teknik mevzuatının ülkemiz hukuk sistemine aktarılmasını koordine etmek, bu kapsamda ürün güvenliği kanunu ve ikincil mevzuatı hazırlamak, ürün direktiflerinin uyumunu ve ülke çapında piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetini koordine etmek, bu mevzuatın ülke çapında uygulanmasını sağlamak, ithalatta ürün güvenliği denetimlerini yapmaktır. Temel sorumluluğumuz, ürün güvenliği sisteminin etkin bir şekilde işlemesini sağlamaktır. Bu, teknik düzenlemelerde belirtilen kamu yararlarının korunmasının sağlanmasının yanında, Türk ürünlerinin yurt dışı imajının en üst seviyeye gelmesi ve yerli üretimin uygunsuz ithal ürünlerin haksız rekabeti ile karşılaşmaması için de olmazsa olmaz gerekliliktir.
Bu kurumsal görev çerçevesinde, Ürün Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğünün e-ticarette ürün güvenliğinin sağlanmasındaki rolü nedir? Bu rol dijital pazarlarda neden giderek daha önemli hale gelmektedir?
Az evvel bahsettiğim gibi, Genel Müdürlüğümüz ülke çapında piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetinin koordinasyonundan sorumludur. Bu çerçevede, 2024 yılında dijital piyasalarda satılan ürünlerin mevzuata uygun olarak piyasaya arz edilmesinin ve buna yönelik denetimlerin çerçevesini belirleyen bir mevzuat hazırladık. Mevzuat ile satış ilanlarına yansıtılması gereken gereklilikleri belirledik. Günümüzün hızla değişen dünyasında Bakanlık olarak biz de ürün güvenliğine yönelik proaktif bir yaklaşım geliştirmeye başladık.
Diğer taraftan, hangi yolla piyasaya arz edildiğine bakmaksızın, güvenli/kaliteli ürünlerin nihai kullanıcıya ulaşmasını sağlamak temel amacımızdır. Dolayısıyla e-ticarette ürün güvenliğinin sağlanması en önemli önceliklerimizden biridir. Bu rol dijital pazarlarda giderek önemli hale gelmektedir, çünkü bir yandan e-ticaret hacmi çok hızlı büyümekte diğer taraftan e-ticaret genelde firmadan tüketiciye yönelik olmaktadır. Dolayısıyla, bir yandan dağıtıcının yapacağı denetim ortadan kalkacağı için, diğer taraftan satın alınan ürünler denetime konu olamayacağı için tüketici geleneksel ticarette olduğundan daha fazla savunmasız kalabilmektedir. Bu yüzden piyasa gözetimi ve denetiminin dijital piyasalarda etkinliğinin arttırılması büyük önem arz etmektedir.
Çevrim içi pazaryerlerinin hızla büyümesi dikkate alındığında, Ticaret Bakanlığı çevrim içi platformlar üzerinden satışa sunulan ürünler için piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerinin geleneksel satış kanallarına kıyasla nasıl yürütülmesi gerektiğini değerlendirmektedir?
E-ticaret üzerinden satılan ürünler doğrudan nihai kullanıcıya satıldığı için, tüketici/nihai kullanıcı şikayetleri daha büyük bir önem taşımaktadır. Bu kapsamda, tüketici hakem heyetlerine ulaşan bu şikayetlerin düzenli bir şekilde yetkili kuruluşlarla paylaşılmasının sağlanmasının, hem e-ticarete konu edilen bu ürünlerden numune alımının hem de her iki piyasada yapılan denetimlerin etkinliğini önemli ölçüde artıracağı düşünülmektedir.
Yine aynı gerekçeyle, yapay zekâ yoluyla uygunsuz ürünlerin piyasada tespiti için projenin de bir bileşeni olan yazılımın olmazsa olmaz bir gereklilik olduğu değerlendirilmektedir ve Bakanlığımız gözetiminde bu amaca hizmet edecek bir yazılım geliştirilmektedir.
Diğer bir hususun da çevrim içi pazaryerlerinin dağıtıcı olarak, ticarete konu edilen ürünlerin imalatçı veya ithalatçısının tespit edilemediği durumda da imalatçı kabul edilmesi yönünde mevzuat değişikliğine gidilmesi gerektiği düşünülmektedir.
Bu bağlamda, PGD kuruluşlarının, iktisadi işletmeciler ve uluslararası paydaşlarla kuracağı iş birliği e-ticarette ürün güvenliği denetimlerinin daha etkin yürütülmesine nasıl katkı sağlamaktadır?
Bilindiği üzere, iktisadi işletmeciler ürün güvenliğinin merkezinde yer alan aktörlerdir. Kamu otoriteleri tarafından mevzuatın, teknik düzenlemelerin/standartların hazırlanarak hizmete sunulması ve bunların uygulanması için kalite alt yapısının oluşturulmasından sonra iş iktisadi işletmecilere düşmektedir. İktisadi işletmeciler ne kadar üzerine düşeni yaparlarsa ürün güvenliği hedefine o kadar yaklaşılmış olunur, denetime de o kadar az iş düşer. Bu nedenle, iktisadi işletmecilerin bilgilendirilmesi/bilinçlendirilmesi çok büyük önem arz etmektedir ve Bakanlığımız da gerek AB projeleri yoluyla gerekse diğer yollarla farkındalığın artırılması için büyük çaba sarfetmektedir.
Tabii her ülkenin veya Bölgesel Birliklerin kendine özgü teknik düzenlemeleri/standartları ve uygunluk değerlendirme süreçleri/uygunluk işaretleri bulunmaktadır. Dolayısıyla bir ürün bırakın uygunsuzluğu/güvensizliği, bir ülkenin mevzuatına göre üretilmiş ve belgelendirilmiş olsa dahi farklılıklardan dolayı serbest dolaşıma konu edilememektedir. Dolayısıyla uluslararası paydaşlar ve diğer ülke kurumları ile iş birliği de ürün güvenliği hedefine ulaşmak için büyük önem arz etmektedir.
Bu gelişen ihtiyaçlar doğrultusunda, “E-Ticarette Ürün Güvenliği için Teknik Destek Projesi” neden bu aşamada gerekli görülmüştür ve proje hangi boşluğu gidermeyi amaçlamaktadır?
E-ticarette ürün güvenliği denetimi yeni bir konudur ve iyi bir uygulama örneği hemen hemen yok gibidir. Bir yandan da e-ticaret çok hızlı bir şekilde büyümektedir. Ayrıca nihai kullanıcılar daha savunmasız durumdadır. Bu Proje vesilesiyle; dijital piyasalara arz edilen ürünlerin güvenliğinin arttırılması, piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi, vatandaşların e-ticarette ürün güvenliği farkındalığının arttırılması ve son olarak ürün güvenliği mevzuatının günümüz ihtiyaçları çerçevesinde geliştirilmesi amaçlanmaktadır.
Stratejik açıdan bakıldığında, bu proje kapsamında Türkiye’nin ürün güvenliği sisteminin AB düzenlemeleriyle uyumlaştırılmasının sağlayacağı katma değer nedir?
Türkiye-AB Gümrük birliği, tarife birliğinden çok öte bir durum olan malların serbest dolaşımına ilişkin AB müktesebatının uygulanmasını beraberinde getirmektedir. Bu bir yandan malların serbest dolaşımını mümkün kılarken, diğer taraftan iki tarafın da korunmasını sağlamaktadır. Aksi halde iki hedefe de ulaşılmasının mümkün olmayacağı değerlendirilmektedir. İki tarafın da bu yönde hareket etmesi bu açıdan büyük önem taşımaktadır.
Son olarak, dijital ticarette ürün güvenliği ve piyasa gözetimi ve denetimi sisteminin geleceğine ilişkin eklemek istediğiniz bir husus var mı?
Yapay zekanın gelişmesinin, e-ticarete konu ürünlerin ürün güvenliği denetimleri için büyük bir fırsat olduğu değerlendirilmektedir. Proje bileşeni olan yazılımın işleme alınmasıyla birlikte, bu alanda iyi uygulama örneklerinden biri olacağını düşünmekteyim.
Dijital PGD Kapasitesinin Güçlendirilmesi
Genel Müdürümüz Sayın Hakkı Karabörklü’nün değerlendirmeleri, e-ticarette ürün güvenliğinin artık yalnızca geleneksel denetim araçlarıyla ele alınamayacağını; mevzuat, kurumsal koordinasyon, veri kullanımı ve teknolojik kapasitenin birlikte güçlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Dijital pazarlarda ürün sayısının, satıcı çeşitliliğinin ve satış hızının artması, PGD kuruluşlarının daha proaktif ve risk temelli yöntemlerle hareket etmesini zorunlu kılıyor.
E-Ticarette Ürün Güvenliği Projesi bu ihtiyaca, mevzuatın güncel ihtiyaçlara göre geliştirilmesi, kurumlar arası koordinasyonun güçlendirilmesi, tüketici farkındalığının artırılması ve yapay zekâ destekli yazılımın devreye alınması hedefleriyle yanıt vermeyi amaçlıyor. Bu yaklaşım, Türkiye’de dijital piyasalarda daha etkin, hızlı ve sürdürülebilir bir ürün güvenliği sisteminin kurulmasına katkı sunacak önemli bir adım olarak öne çıkıyor.